Jak przygotować się do badania „IGF-1”: zasady wykonania

Insulinopodobny czynnik wzrostu-1 (IGF-1) to główny pośrednik działania hormonu wzrostu i podstawowy marker laboratoryjny do jego oceny. W przeciwieństwie do samego hormonu wzrostu IGF-1 jest względnie stabilny w ciągu doby, dlatego wygodnie jest go mierzyć jednorazowo. Ale wynik zależy od wieku, odżywiania, stanu wątroby, tarczycy, a nawet od systemu testowego laboratorium. Redakcja wyjaśnia, jak przygotować się do badania i prawidłowo je odczytać.

Czym jest IGF-1 i po co się go mierzy

IGF-1 to hormon peptydowy, który jest syntetyzowany przeważnie w wątrobie w odpowiedzi na hormon wzrostu (somatotropinę). To właśnie poprzez IGF-1 realizuje się większość efektów wzrostowych i anabolicznych hormonu wzrostu: wzrost kości na długość w dzieciństwie, utrzymanie masy mięśniowej i kostnej u dorosłych, wpływ na przemianę materii.

Hormon wzrostu wydzielany jest impulsami, przeważnie w nocy, a w przerwach między nimi jego stężenie może być niemal nieoznaczalne. IGF-1 we krwi jest związany z białkami, przede wszystkim z IGFBP-3 i podjednostką kwasowo-labilną, dlatego jego poziom w ciągu doby zmienia się znacznie mniej. Czyni to IGF-1 wygodnym „całościowym” wskaźnikiem wydzielania hormonu wzrostu.

Wytyczne kliniczne Endocrine Society dotyczące akromegalii (Katznelson et al., 2014) zalecają oznaczanie IGF-1 jako pierwszy krok w diagnostyce nadmiaru hormonu wzrostu oraz do kontroli leczenia. Wytyczne dotyczące niedoboru hormonu wzrostu u dorosłych (Molitch et al., 2011) traktują IGF-1 jako wskaźnik pomocniczy, pamiętając, że prawidłowy poziom nie wyklucza niedoboru.

Badanie zleca się również dzieciom z zahamowaniem wzrostu, pacjentom z chorobami przysadki oraz przy kontroli terapii hormonem wzrostu.

Zasady przygotowania do badania

Ponieważ dobowe wahania IGF-1 są niewielkie, nie ma surowego wymogu co do godziny pobrania, jak w przypadku testosteronu. Jednak laboratoria i lekarze zalecają ujednolicone warunki, aby wyniki można było porównywać w dynamice.

• wykonywać rano, na czczo lub po nocnej głodówce 8–12 godzin, jeśli wymaga tego laboratorium;
• w przeddzień unikać intensywnych treningów i alkoholu;
• nie wykonywać w okresie ostrej choroby, po operacji czy urazie;
• nie przeprowadzać badania w szczycie ostrej diety czy długotrwałej głodówki, jeśli potrzebna jest ocena „podstawowa”;
• poinformować lekarza o środkach hormonalnych, doustnych estrogenach, preparatach hormonu wzrostu i biotynie.

Najważniejsza jest stabilność stanu. IGF-1 czule reaguje na długotrwały deficyt energetyczny i białkowy, więc osoba, która kilka tygodni jest na bardzo niskokalorycznej diecie, otrzyma niższy wynik niż przy zwykłym odżywianiu.

Biotyna w wysokich dawkach może wpływać na niektóre badania immunologiczne; FDA opublikowało w tej sprawie osobne ostrzeżenie. Sprawdź w laboratorium, czy ich test IGF-1 wykorzystuje system „streptawidyna–biotyna” i czy potrzebna jest przerwa.

Do kontroli w dynamice warto wykonywać badanie w jednym laboratorium: różne systemy testowe dają różne wyniki, o czym mowa niżej.

Czynniki zmieniające IGF-1

Poziom IGF-1 jest określany nie tylko przez hormon wzrostu. Szereg stanów i leków może zmienić go niezależnie od wydzielania somatotropiny, i trzeba to uwzględniać przy interpretacji.

Doustne estrogeny, w tym w składzie złożonych środków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej, obniżają IGF-1 poprzez wpływ na wątrobę. Formy transdermalne estrogenów mają znacznie mniejszy efekt. Wytyczne dotyczące niedoboru hormonu wzrostu u dorosłych uwzględniają tę okoliczność przy interpretacji.

Nerki, wątroba, tarczyca, stan odżywienia — wszystko to wpływa na IGF-1. Dlatego przy nieoczekiwanym wyniku lekarz zwykle ocenia próby wątrobowe, TSH, glikemię i status żywieniowy.

Obniżony IGF-1 u osoby z wyraźnym niedoborem wagi czy anoreksją to oczekiwana adaptacja do głodówki, a nie samodzielny niedobór hormonu wzrostu.

Referencja wiekowa, SDS i różnice systemów testowych

IGF-1 zmienia się z wiekiem na tyle silnie, że „jednej normy” nie ma. Poziom jest niski we wczesnym dzieciństwie, osiąga maksimum w okresie dojrzewania i stopniowo obniża się w ciągu dorosłego życia.

Dlatego wynik ocenia się jedynie w odniesieniu do przedziału wiekowego (a w okresie dojrzewania — także płciowego i pokwitaniowego). Wiele laboratoriów dodatkowo podaje SDS (standard deviation score) — liczbę odchyleń standardowych od średniej dla wieku. Wartości SDS ułatwiają porównywanie wyników w dynamice oraz między osobami w różnym wieku.

Istotny problem to różnice między systemami testowymi. Wyniki uzyskane różnymi metodami mogą się zauważalnie różnić, dlatego każdy system testowy wymaga własnych referencji wiekowych. Właśnie takie przedziały od urodzenia do podeszłego wieku dla jednego z automatycznych systemów testowych ustaliło wieloośrodkowe badanie Bidlingmaiera i współautorów (2014). Oświadczenie konsensusowe dotyczące standaryzacji badań hormonu wzrostu i IGF-1 (Clemmons, 2011) wzywało do kalibracji według standardu międzynarodowego i walidacji referencji wiekowych.

Praktyczny wniosek: nie porównuj wyników z różnych laboratoriów i kieruj się referencją podaną na twoim wyniku. Jednostki miary — ng/ml lub nmol/l — również trzeba uwzględniać.

IGF-1 w sporcie: co warto wiedzieć

W środowisku sportowym IGF-1 często postrzega się jako „marker anabolizmu”. Rzeczywiście, jest on związany z przemianą białkową, ale jego poziom u zdrowej osoby w znacznej mierze odzwierciedla wiek, odżywianie i stan wątroby, a nie „jakość treningów”. Krótkotrwałe wahania po treningach nie mają praktycznego znaczenia dla oceny postępów.

Hormon wzrostu, IGF-1 i ich analogi, a także substancje stymulujące wydzielanie hormonu wzrostu, są wpisane na Listę zakazaną WADA (sekcja S2) i zakazane zarówno w okresie startowym, jak i pozastartowym. Dla sportowców podlegających kontroli antydopingowej ważne jest, by to uwzględniać przy jakimkolwiek leczeniu.

Nadmiar hormonu wzrostu i IGF-1 ma rzeczywiste konsekwencje dla zdrowia: przy akromegalii rozwijają się insulinooporność i cukrzyca, kardiomiopatia, nadciśnienie tętnicze, artropatia, zespół cieśni nadgarstka. Wytyczne Katznelsona i współautorów (2014) opisują te powikłania jako podstawę do aktywnego leczenia.

Jeśli sportowiec przyjmował jakiekolwiek preparaty wpływające na oś hormonu wzrostu, lekarz powinien o tym wiedzieć, ponieważ wynik badania zostanie inaczej zinterpretowany błędnie.

Wnioski redakcji

IGF-1 to stabilny i wygodny marker aktywności hormonu wzrostu, ale jego interpretacja jest możliwa jedynie z uwzględnieniem wieku, płci, odżywiania, stanu wątroby, tarczycy oraz przyjmowania estrogenów.

Dla prawidłowego wyniku wykonuj badanie rano, w stabilnym stanie, bez ostrej diety i ostrych chorób, w tym samym laboratorium, informując lekarza o wszystkich lekach i biotynie.

Diagnostykę niedoboru czy nadmiaru hormonu wzrostu prowadzi endokrynolog, często z zastosowaniem prób stymulacyjnych lub supresyjnych.

Redakcja poleca również przeczytać nasze artykuły o przygotowaniu do badań na prolaktynę, testosteron całkowity i LH.

Bibliografia

1. Katznelson L, Laws ER Jr, Melmed S, et al. Acromegaly: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(11):3933–3951.
2. Molitch ME, Clemmons DR, Malozowski S, et al. Evaluation and treatment of adult growth hormone deficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(6):1587–1609.
3. Clemmons DR. Consensus statement on the standardization and evaluation of growth hormone and insulin-like growth factor assays. Clin Chem. 2011;57(4):555–559.
4. Bidlingmaier M, Friedrich N, Emeny RT, et al. Reference intervals for insulin-like growth factor-1 (IGF-I) from birth to senescence: results from a multicenter study using a new automated chemiluminescence IGF-I immunoassay conforming to recent international recommendations. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(5):1712–1721.
5. World Anti-Doping Agency. World Anti-Doping Code: International Standard — Prohibited List. Montreal: WADA; current edition.
6. U.S. Food and Drug Administration. The FDA warns that biotin may interfere with lab tests: FDA safety communication. 2017.