Azotany buraka po 40. roku życia

Z wiekiem zdolność naczyń do wytwarzania tlenku azotu stopniowo się obniża, a ciśnienie ma tendencję do wzrostu. Azotany pokarmowe, w tym z soku z buraka, oferują „obejściową” drogę do wytwarzania NO. Redakcja przeanalizowała, co wiadomo o efektach azotanów u osób po 40. roku życia, gdzie wyniki są obiecujące, a gdzie badania rozczarowują.

Tlenek azotu i starzenie się naczyń

Tlenek azotu to cząsteczka sygnałowa wytwarzana przez wewnętrzną wyściółkę naczyń (śródbłonek). Rozluźnia mięśnie gładkie ściany naczyniowej, obniża ciśnienie, hamuje zlepianie się płytek krwi i stan zapalny. Zaburzenie tego mechanizmu — dysfunkcja śródbłonka — uważane jest za jeden z wczesnych etapów miażdżycy.

Z wiekiem aktywność śródbłonkowej syntazy NO i dostępność tlenku azotu się obniżają. Sprzyjają temu stres oksydacyjny, siedzący tryb życia, palenie, podwyższony cholesterol i cukier we krwi. W efekcie naczynia stają się sztywniejsze, a ciśnienie stopniowo rośnie.

Azotany pokarmowe oferują alternatywną drogę: azotan z pożywienia jest redukowany przez bakterie jamy ustnej do azotynu, a ten w organizmie — do tlenku azotu (Lundberg et al., 2008). Droga ta nie zależy od śródbłonkowej syntazy NO i dlatego teoretycznie może częściowo kompensować jej związane z wiekiem obniżenie.

To właśnie ta idea uczyniła azotany popularnym tematem badań u osób w wieku średnim i starszym. Jednak teoria i rzeczywiste wyniki kliniczne nie zawsze się pokrywają, dlatego warto spojrzeć na konkretne dane.

Azotany a ciśnienie tętnicze

Metaanaliza Siervo i współautorów (2013) pokazała, że azotany nieorganiczne i sok z buraka obniżają ciśnienie skurczowe u dorosłych średnio o kilka milimetrów słupa rtęci. Efekt na ciśnienie rozkurczowe był mniejszy i mniej stabilny.

W randomizowanym badaniu Kapila i współautorów (2015) pacjenci z nadciśnieniem codziennie przez cztery tygodnie pili sok z buraka z azotanami lub sok, z którego azotany usunięto. W grupie azotanów ciśnienie obniżało się stabilnie, a funkcja śródbłonka i sztywność naczyń się poprawiały.

Ważne jest zrozumienie skali: obniżenie ciśnienia o kilka milimetrów na poziomie populacji ma znaczenie, ale dla konkretnej osoby z nadciśnieniem zwykle to za mało. Azotany nie zastępują leków przeciwnadciśnieniowych i nie są powodem, by je odstawić.

Część badań u osób w podeszłym wieku nie wykazała istotnego efektu na ciśnienie. Możliwe przyczyny to przyjmowanie leków, które już kontrolują ciśnienie, stosowanie płynów do płukania jamy ustnej, różnice w mikrobiomie i wyjściowej diecie.

Wytrzymałość i funkcja mięśni po 40. roku życia

U osób młodych azotany obniżają koszt tlenowy wysiłku i poprawiają wytrzymałość w niektórych rodzajach pracy (Jones, 2014). Można by oczekiwać, że z wiekiem, gdy funkcja naczyń się pogarsza, efekt będzie jeszcze silniejszy.

Wyniki są jednak niejednoznaczne. W badaniu Kelly'ego i współautorów (2013) krótki kurs soku z buraka u osób starszych obniżał ciśnienie i nieco przyspieszał kinetykę pobierania tlenu, ale istotnej poprawy w testach poznawczych i mięśniowych nie zaobserwowano.

Inne randomizowane badania nie wykazały wpływu azotanów na aktywność fizyczną i wskaźniki funkcjonalne zdrowych osób w podeszłym wieku. Przegląd Stanawaya i współautorów (2017) podsumowuje, że dane dla osób starszych są niejednorodne: część prac pokazuje korzyść, część — nie.

Dla aktywnych osób w wieku 40–55 lat, uprawiających bieganie, kolarstwo, pływanie czy sporty zespołowe, azotany mogą być korzystne tak samo jak dla młodszych sportowców. Jednak u mniej aktywnych osób starszych nie warto liczyć na znaczny przyrost funkcji.

Jak pozyskiwać azotany: pożywienie czy suplementy

Najprostsze źródło azotanów to warzywa. Dużo ich w rukoli, szpinaku, sałacie, buraku, selerze, boćwinie. Dieta w rodzaju śródziemnomorskiej z dużą ilością zieleniny zapewnia znaczną ilość azotanów, a jednocześnie inne korzystne substancje: potas, magnez, polifenole, błonnik.

Suplementy — skoncentrowany sok z buraka czy proszki o standaryzowanej zawartości azotanów — są wygodne dla sportowców, którzy chcą dokładnie dozować azotany przed treningiem. W badaniach stosowano zwykle około 6–8 mmol azotanów (około 400–500 mg) na 2–3 godziny przed wysiłkiem.

Dla osób po 40. roku życia jest kilka praktycznych kwestii wpływających na skuteczność:

• antyseptyczne płyny do płukania jamy ustnej hamują bakterie redukujące azotany i zmniejszają efekt (Govoni et al., 2008);
• stan jamy ustnej i mikrobiom są zmienne, dlatego reakcja jest indywidualna;
• zwykły sok z buraka bez standaryzacji może zawierać bardzo różną ilość azotanów;
• dla kontroli ciśnienia ważniejsza jest regularność niż jednorazowa duża dawka.

Redakcja uważa, że dla większości ludzi podstawą powinny być warzywa, a suplementy — narzędziem do konkretnych celów sportowych.

Leki, interakcje i bezpieczeństwo

Po 40. roku życia częściej trzeba przyjmować leki i tu azotany wymagają uwagi. Osoby przyjmujące leki na ciśnienie powinny pamiętać o efekcie addytywnym: połączenie może obniżać ciśnienie silniej niż oczekiwano, zwłaszcza przy odwodnieniu.

Szczególna ostrożność jest potrzebna u pacjentów otrzymujących azotany organiczne na dławicę piersiową lub inhibitory PDE-5. Choć azotany pokarmowe działają inaczej niż leki, jakiekolwiek dodatkowe obniżenie ciśnienia w takiej sytuacji warto omówić z kardiologiem.

Burak jest bogaty w szczawiany, dlatego osobom z kamieniami szczawianowymi w nerkach nie zaleca się regularnego picia dużych ilości soku z buraka. Należy też pamiętać o nieszkodliwej beturii — różowym zabarwieniu moczu.

Niektóre leki zmniejszające kwasowość żołądka mogą teoretycznie wpływać na przekształcanie azotynu w żołądku. Praktyczne znaczenie tego dla suplementów nie jest ostatecznie wyjaśnione, ale to kolejny powód, dla którego reakcja na azotany u osób starszych się różni.

Wnioski redakcji

Azotany pokarmowe to jedno z niewielu podejść o udowodnionym, choć umiarkowanym, wpływie na ciśnienie i funkcję naczyń.

Dla aktywnych osób po 40. roku życia azotany mogą być korzystnym uzupełnieniem treningów wytrzymałościowych, ale u mniej aktywnych osób starszych wyniki badań są sprzeczne.

Najlepsza strategia to bogata w warzywa dieta, aktywność fizyczna i kontrola ciśnienia wraz z lekarzem.

Polecamy również przeczytać nasze artykuły o cytrulinie dla naczyń, o omega-3 po 40. roku życia oraz o treningu kardio dla zdrowia serca.

Bibliografia

1. Lundberg JO, Weitzberg E, Gladwin MT. The nitrate-nitrite-nitric oxide pathway in physiology and therapeutics. Nat Rev Drug Discov. 2008;7(2):156–167.
2. Siervo M, Lara J, Ogbonmwan I, Mathers JC. Inorganic nitrate and beetroot juice supplementation reduces blood pressure in adults: a systematic review and meta-analysis. J Nutr. 2013;143(6):818–826.
3. Kapil V, Khambata RS, Robertson A, et al. Dietary nitrate provides sustained blood pressure lowering in hypertensive patients: a randomized, phase 2, double-blind, placebo-controlled study. Hypertension. 2015;65(2):320–327.
4. Kelly J, Fulford J, Vanhatalo A, et al. Effects of short-term dietary nitrate supplementation on blood pressure, O2 uptake kinetics, and muscle and cognitive function in older adults. Am J Physiol Regul Integr Comp Physiol. 2013;304(2):R73–R83.
5. Stanaway L, Rutherfurd-Markwick K, Page R, Ali A. Performance and health benefits of dietary nitrate supplementation in older adults: a systematic review. Nutrients. 2017;9(11):1171.
6. Jones AM. Dietary nitrate supplementation and exercise performance. Sports Med. 2014;44(Suppl 1):S35–S45.
7. Govoni M, Jansson EA, Weitzberg E, Lundberg JO. The increase in plasma nitrite after a dietary nitrate load is markedly attenuated by an antibacterial mouthwash. Nitric Oxide. 2008;19(4):333–337.